Tweede ronde Delphi-vragenlijst: Behandeling voor primaire dysmenorroe

Welkom bij de tweede ronde van onze Delphi-studie over de behandeling van primaire dysmenorroe. Wij danken u hartelijk voor uw deelname.

In de eerste ronde is consensus bereikt over de volgende onderdelen van de verschillende onderwerpen:

Educatie en voorlichting

Het benoemen van de term primaire dysmenorroe, het uitleggen dat het een aandoening betreft en voorlichting over de menstruele cyclus, het prostaglandinemechanisme en beschikbare (niet-) medicamenteuze behandelopties maken onderdeel uit van de behandeling.

Pijnmedicatie

Pijnmedicatie dient als eerste stap te worden ingezet bij de behandeling van primaire dysmenorroe. Opioïden hebben hierin geen plaats.

Hormonale therapie

De orale anticonceptiepil (OAC) en progesteron-only spiraal kunnen worden besproken als behandelopties voor primaire dysmenorroe, waarbij een continu OAC-regime de voorkeur heeft. Cyclisch progestageen heeft geen plaats in de behandeling.

Niet medicamenteuze therapie

Niet-medicamenteuze interventies, waaronder lichaamsbeweging/sport, fysiotherapie en lokale warmteapplicatie maken onderdeel uit van de behandeling van primaire dysmenorroe en kunnen parallel worden ingezet bij het starten van pijnstilling en/of hormonale behandeling.

Chirurgische interventies

Diagnostische laparoscopie (DLS) en andere chirurgische interventies hebben geen plaats binnen de behandeling van primaire dysmenorroe.

Overige specialismen

De huisarts en psycholoog of POH-GGZ een rol hebben in de behandeling van primaire dysmenorroe.

Voor de onderwerpen waarover nog geen consensus is bereikt, nodigen wij u uit om de onderstaande vragen van de tweede Delphi ronde te beantwoorden.

PIJN MEDICATIE

Over de stapsgewijze inzet van verschillende vormen van pijnmedicatie is nog geen consensus bereikt. De meerderheid vond dat paracetamol, dan wel een combinatie van paracetamol met een klassiek niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddel (NSAID), zoals ibuprofen of naproxen, als eerste stap in de behandeling dient te worden ingezet.

Er werd nog geen consensus bereikt over de vervolgstap indien onvoldoende effect van pijnmedicatie. Een deel van de experts gaf aan dat bij onvoldoende effect geen verdere stap binnen pijnmedicatie gewenst is, maar dat een andere behandelstrategie of verwijzing geïndiceerd is. Andere experts gaven aan dat COX-2-remmers mogelijk een plaats hebben.

Uit de literatuur blijkt dat COX-2-remmers (zoals celecoxib of etoricoxib) effectief zijn bij primaire dysmenorroe en vergelijkbare pijnreductie geven als klassieke NSAID’s, met mogelijk minder gastro-intestinale bijwerkingen (Marjoribanks et al., 2015). Er wordt in de literatuur doorgaans geen specifieke voorkeur uitgesproken voor COX-2-remmers boven klassieke NSAID’s.  

HORMONALE THERAPIE

In de eerste ronde hebben wij gevraagd wanneer hormonale therapie besproken dient te worden als behandeling voor primaire dysmenorroe, hier is nog geen consensus over bereikt. Wel werd consensus bereikt dat pijnmedicatie de eerste stap vormt in de behandeling van primaire dysmenorroe.

Van de hormonale opties is consensus bereikt dat de gecombineerde orale anticonceptiepil (OAC), en het progesteron-only spiraal, besproken dienen te worden. Een deel van de experts gaf aan dat ook andere hormonale opties een plaats kunnen hebben in de behandeling van primaire dysmenorroe.

In de eerste ronde werd nog geen consensus bereikt over welke vorm van hormonale therapie als eerste stap kan worden ingezet. Experts kozen zowel voor een combinatiepreparaat als voor de optie waarbij de keuze tussen een combinatiepreparaat en een progestageen-only preparaat afhankelijk is van de voorkeur van de patiënte of de gynaecologische leeftijd (aantal jaren na menarche).

In de vorige ronde is gevraagd of het aantal jaren na de menarche, de verwachte resterende lengtegroei en/of mogelijke effecten op de botmineraaldichtheid van invloed zijn op de keuze voor hormonale therapie. De meerderheid gaf aan dat dit een rol speelt, maar er werd geen consensus bereikt over de onderliggende overwegingen.

Oestrogeen speelt een belangrijke rol in skeletmaturatie en epifysaire sluiting van de groeischijven en daarmee bij het beëindigen van longitudinale groei (Nilsson et al., 2004; Palmert & Dunkel, 2012). Daarnaast komt in de literatuur naar voren dat het starten met een oestrogeen-bevattend preparaat < 3 jaar na de menarche gepaard kan gaan met een significante afname van de resterende lengtegroei van gemiddeld 1,8 cm (Nelson et al., 2023).

Tevens vindt tijdens de adolescentie een belangrijk deel van de opbouw van botmassa plaats. Studies suggereren dat hormonale anticonceptie, met name depot-progestagenen en mogelijk ook gecombineerde hormonale anticonceptiva, de toename van de botmineraaldichtheid kan verminderen (Martins et al., 2006; Bachrach, 2020; Lim et al., 2025).

In de eerste ronde werd consensus bereikt dat leefstijladviezen ter bevordering van de botmineraaldichtheid een rol kunnen spelen wanneer oestrogeen- of progestageen-bevattende preparaten aan adolescenten worden voorgeschreven. Er was echter geen consensus over de vraag of deze adviezen standaard aan alle adolescenten gegeven dienen te worden of alleen bij aanwezigheid van risicofactoren.

Over de rol van gonadotropin-releasing hormone (GnRH)-agonisten en -antagonisten binnen de behandeling van primaire dysmenorroe werd nog geen consensus bereikt. In de vorige ronde werd door een beperkt aantal experts gekozen voor GnRH-agonisten of -antagonisten als hormonale behandeloptie.

NIET MEDICAMENTEUZE THERAPIEN

Naast de niet-medicamenteuze interventies waarvoor consensus werd bereikt, waren er ook interventies waarvoor wel stemmen werden uitgebracht maar geen consensus werd bereikt.

Uit de literatuur blijkt dat mind-body interventies, zoals yoga, ontspanningsoefeningen en ademhalingstechnieken, mogelijk effectief zijn bij primaire dysmenorroe (Kim, 2019; Shetty et al., 2025). Deze interventies kunnen bijdragen aan pijnreductie, onder meer via ontspanning en vermindering van centrale sensitisatie (Payne et al., 2020).

Psychologische therapieën, waaronder desensitisatie, cognitieve strategieën, biofeedback kunnen patiënten helpen hun perceptie en reactie op pijn te beïnvloeden. Rogers et al. (2023) en Proctor et al. (2007) beschrijven dat dergelijke interventies bijdragen aan een betere pijnregulatie.

Woo et al. (2018) suggereerden dat acupunctuur de klachten significant kan verminderen in vergelijking met geen behandeling of het gebruik van NSAID’s. Ondanks de relatief grote hoeveelheid onderzoek is de kwaliteit van het bewijs vaak beperkt, maar de beschikbare data wijst erop dat acupunctuur mogelijk effectief is bij primaire dysmenorroe.

Santos Sousa et al. (2025) lieten zien dat een mobiele gezondheidsapp effectief was in het verbeteren van zelfmanagement en tevredenheid bij vrouwen met primaire dysmenorroe, doordat de app gezondheidseducatie biedt door middel van symptoommonitoring en daarmee ondersteunend is bij pijnmanagement.

Ten aanzien van voedingsadviezen werd in de eerste ronde bijna consensus bereikt. De meerderheid van de experts gaf aan dat voedingsadviezen mogelijk een rol kunnen spelen binnen de behandeling van primaire dysmenorroe. In de literatuur wordt bovendien benadrukt dat een adequate en gebalanceerde voeding een belangrijke basis vormt voor het bevorderen van de gezondheid en dat voedingsgewoonten mogelijk samenhangen met menstruatieklachten (Güzeldere et al., 2024).

Observationele studies suggereren dat algemene voedingsgewoonten mogelijk samenhangen met de ernst van dysmenorroe. Zo is een hogere consumptie van suiker (bijvoorbeeld in de vorm van suikerhoudende dranken) en alcohol geassocieerd met meer klachten, terwijl een voedingspatroon met een hogere consumptie van fruit, groente en vis als onderdeel van het dagelijks dieet, juist geassocieerd lijkt met minder menstruatiepijn (Van Uden et al., 2024; Balbi et al., 2000; Onieva-Zafra et al., 2020). Daarnaast wordt in de literatuur beschreven dat ook cafeïne-inname en een hogere vetinname mogelijk samenhangen met menstruatieklachten (Güzeldere et al., 2024)

Bepaalde voedingspatronen, zoals voeding rijk aan groenten en fruit worden vaak beschouwd als mogelijk ontstekingsremmend (Galland, 2010). Een systematische review laat zien dat een hogere consumptie van fruit, groente, vis (omega-3) en zuivel geassocieerd kan zijn met minder menstruatiepijn, mogelijk via effecten op prostaglandinesynthese en oxidatieve stress (Bajalan et al., 2019). Interventiestudies suggereren daarnaast dat omega-3-vetzuren de intensiteit van menstruatiepijn kunnen verminderen, mogelijk via modulatie van prostaglandinesynthese en ontstekingsprocessen (Sadeghi et al., 2018).

Bij de vraag wie voedingsadviezen dient te geven, werd nog geen consensus bereikt. Wel gaven meerdere experts aan dat voedingsadviezen in eerste instantie benoemd kunnen worden door de gynaecoloog of andere behandelaar in kwestie, met zo nodig verwijzing naar een diëtist voor verdere begeleiding.

OVERIGE SPECIALISMEN

Uit de literatuur blijkt dat hoogfrequente TENS (transcutane elektrische zenuwstimulatie) effectief kan zijn bij primaire dysmenorroe en algemeen wordt aanbevolen als behandeloptie (Proctor et al., 2002; Smith et al., 2025). TENS-behandeling wordt doorgaans aangeboden door een pijnspecialist. Daarnaast kan een pijnspecialist andere interventies inzetten, zoals medicamenteuze optimalisatie of begeleiding binnen een multidisciplinair pijnprogramma.

Uit de literatuur blijkt dat primaire dysmenorroe gepaard kan gaan met gastro-intestinale symptomen zoals misselijkheid, diarree en buikpijn, deels verklaard door systemische effecten van prostaglandinen (Dawood, 2006; Ferries-Rowe et al., 2020).

Daarnaast tonen epidemiologische studies een verhoogde prevalentie van prikkelbare darmsyndroom (IBS) en functionele buikpijn bij vrouwen met dysmenorroe (Zondervan et al., 2001; Heitkemper & Jarrett, 2008).

Een maag-, darm- en leverarts (MDL-arts) kan worden overwogen bij persisterende buikpijn waarbij geen duidelijke gynaecologische oorzaak wordt vastgesteld.

Over het moment van verwijzen werd in de eerste ronde geen consensus bereikt. De meeste experts gaven aan dat verwijzing met name overwogen dient te worden bij onvoldoende effect van eerdere behandelingen.

EVALUATIE BEHANDELING

In de eerste ronde hebben wij gevraagd of een vaste tijdsduur gehanteerd dient te worden om te bepalen wanneer een behandeling onvoldoende effectief is en er mogelijk sprake is van therapieresistentie. Hierover werd nog geen consensus bereikt. De meeste stemmen gingen uit naar onvoldoende pijnvermindering na 3 of na 6 menstruaties of onttrekkingsbloedingen.
Daarnaast hanteert de ACOG Committee een evaluatieperiode van 3 tot 6 maanden om te beoordelen of een behandeling effectief is of dat er sprake kan zijn van therapieresistentie (ACOG, 2018).

EINDE VRAGENLIJST

Dit was de vragenlijst voor de twee ronde van de Delphi-procedure.

Hartelijk dank voor uw deelname.

Indien u nog opmerkingen heeft, kunt u deze hieronder vermelden.

Afhankelijk van consensus over de vragen kan er een derde ronde plaatsvinden. We zullen u per e-mail informeren als dat het geval is.

REFERENTIES

ACOG Committee Opinion No. 760: Dysmenorrhea and Endometriosis in the Adolescent. (2018). Obstetrics and gynecology, 132(6), e249–e258. https://doi.org/10.1097/AOG.0000000000002978

Bachrach L. K. (2020). Hormonal Contraception and Bone Health in Adolescents. Frontiers

in endocrinology, 11, 603. https://doi.org/10.3389/fendo.2020.00603

Bajalan, Z., Alimoradi, Z., & Moafi, F. (2019). Nutrition as a Potential Factor of Primary Dysmenorrhea: A Systematic Review of Observational Studies. Gynecologic and obstetric investigation, 84(3), 209–224. https://doi.org/10.1159/000495408

Balbi, C., Musone, R., Menditto, A., Di Prisco, L., Cassese, E., D'Ajello, M., Ambrosio, D., & Cardone1, A. (2000). Influence of menstrual factors and dietary habits on menstrual pain in adolescence age. European journal of obstetrics, gynecology, and reproductive biology, 91(2), 143–148. https://doi.org/10.1016/s0301-2115(99)00277-8

Becker, C. M., Bokor, A., Heikinheimo, O., Horne, A., Jansen, F., Kiesel, L., King, K., Kvaskoff, M., Nap, A., Petersen, K., Saridogan, E., Tomassetti, C., van Hanegem, N., Vulliemoz, N., Vermeulen, N., & ESHRE Endometriosis Guideline Group (2022). ESHRE guideline: endometriosis. Human reproduction open, 2022(2), hoac009. https://doi.org/10.1093/hropen/hoac009

Cai, J., Liu, M., Jing, Y., Yin, Z., Kong, N., & Guo, C. (2025). Aerobic exercise to alleviate

primary dysmenorrhea in adolescents and young women: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Acta obstetricia et gynecologica Scandinavica, 104(5), 815–828. https://doi.org/10.1111/aogs.15042

Dawood M. Y. (2006). Primary dysmenorrhea: advances in pathogenesis and management. Obstetrics and gynecology, 108(2), 428–441. https://doi.org/10.1097/01.AOG.0000230214.26638.0c

Deodato, M., Grosso, G., Drago, A., Martini, M., Dudine, E., Murena, L., & Buoite Stella, A. (2023). Efficacy of manual therapy and pelvic floor exercises for pain reduction in primary dysmenorrhea: A prospective observational study. Journal of bodywork and movement therapies, 36, 185–191. https://doi.org/10.1016/j.jbmt.2023.07.002

Dos Santos Sousa, A. J., da Silva, B. I., Santos, B. L. J., de Arruda, G. T., Rodrigues, J. C., Avila, M. A., & Driusso, P. (2025). Development, validation, adherence, self-efficiency and satisfaction of a mobile health application for women with primary dysmenorrhea. mHealth, 11, 31. https://doi.org/10.21037/mhealth-24-88

Ferries-Rowe, E., Corey, E., & Archer, J. S. (2020). Primary Dysmenorrhea: Diagnosis and Therapy. Obstetrics and gynecology, 136(5), 1047–1058. https://doi.org/10.1097/AOG.0000000000004096

Galland L. (2010). Diet and inflammation. Nutrition in clinical practice : official publication of the American Society for Parenteral and Enteral Nutrition, 25(6), 634–640. https://doi.org/10.1177/0884533610385703

Güzeldere, H. K. B., Efendioğlu, E. H., Mutlu, S., Esen, H. N., Karaca, G. N., & Çağırdar, B. (2024). The relationship between dietary habits and menstruation problems in women: a cross-sectional study. BMC women's health, 24(1), 397. https://doi.org/10.1186/s12905-024-03235-4

Heitkemper, M. M., Cain, K. C., Jarrett, M. E., Burr, R. L., Hertig, V., & Bond, E. F. (2003). Symptoms across the menstrual cycle in women with irritable bowel syndrome. The American journal of gastroenterology, 98(2), 420–430. https://doi.org/10.1111/j.1572-0241.2003.07233.x

Janssen, E. B., Rijkers, A. C., Hoppenbrouwers, K., Meuleman, C., & D'Hooghe, T. M. (2013). Prevalence of endometriosis diagnosed by laparoscopy in adolescents with dysmenorrhea or chronic pelvic pain: a systematic review. Human reproduction update, 19(5), 570–582. https://doi.org/10.1093/humupd/dmt016

Marjoribanks, J., Ayeleke, R. O., Farquhar, C., & Proctor, M. (2015). Nonsteroidal anti-inflammatory drugs for dysmenorrhoea. The Cochrane database of systematic reviews, 2015(7), CD001751. https://doi.org/10.1002/14651858.CD001751.pub3

Martins, S. L., Curtis, K. M., & Glasier, A. F. (2006). Combined hormonal contraception and bone health: a systematic review. Contraception, 73(5), 445–469. https://doi.org/10.1016/j.contraception.2006.01.003

Kim S. D. (2019). Yoga for menstrual pain in primary dysmenorrhea: A meta-analysis of randomized controlled trials. Complementary therapies in clinical practice, 36, 94–99. https://doi.org/10.1016/j.ctcp.2019.06.006

Lim, L. M., Ben Said, W., & Latthe, P. (2025). Effects of Combined Hormonal

Contraceptives (CHCs) on Bone Health in Adolescent Girls-A Systematic Review. Journal of pediatric and adolescent gynecology, 38(4), 458–466. https://doi.org/10.1016/j.jpag.2025.03.004

López-Liria, R., Torres-Álamo, L., Vega-Ramírez, F. A., García-Luengo, A. V., Aguilar

Parra, J. M., Trigueros-Ramos, R., & Rocamora-Pérez, P. (2021). Efficacy of Physiotherapy Treatment in Primary Dysmenorrhea: A Systematic Review and Meta-Analysis. International journal of environmental research and public health, 18(15), 7832. https://doi.org/10.3390/ijerph18157832

Nelson, J. M., Compton, S. D., Farahzad, M. M., Winfrey, O. K., & Rosen, M. W. (2023).

The relationship between estrogen and subsequent growth restriction among adolescents with heavy menstrual bleeding at menarche. Journal of pediatric endocrinology & metabolism : JPEM, 36(3), 255–260. https://doi.org/10.1515/jpem-2022-0536

Nilsson, O., & Baron, J. (2004). Fundamental limits on longitudinal bone growth: growth plate senescence and epiphyseal fusion. Trends in endocrinology and metabolism: TEM, 15(8), 370–374. https://doi.org/10.1016/j.tem.2004.08.004

Onieva-Zafra, M. D., Fernández-Martínez, E., Abreu-Sánchez, A., Iglesias-López, M. T., García-Padilla, F. M., Pedregal-González, M., & Parra-Fernández, M. L. (2020). Relationship between Diet, Menstrual Pain and other Menstrual Characteristics among Spanish Students. Nutrients, 12(6), 1759. https://doi.org/10.3390/nu12061759

Payne, L. A., Seidman, L. C., Romero, T., & Sim, M. S. (2020). An Open Trial of a Mind-Body Intervention for Young Women with Moderate to Severe Primary Dysmenorrhea. Pain medicine (Malden, Mass.), 21(7), 1385–1392. https://doi.org/10.1093/pm/pnz378

Palmert, M. R., & Dunkel, L. (2012).
Delayed puberty. New England Journal of Medicine, 366(5), 443–453.
https://doi.org/10.1056/NEJMcp1109290

Proctor, M. L., Smith, C. A., Farquhar, C. M., & Stones, R. W. (2002). Transcutaneous electrical nerve stimulation and acupuncture for primary dysmenorrhoea. The Cochrane database of systematic reviews, 2002(1), CD002123. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002123

Proctor, M. L., Murphy, P. A., Pattison, H. M., Suckling, J., & Farquhar, C. M. (2007).

Behavioural interventions for primary and secondary dysmenorrhoea. The Cochrane database of systematic reviews, 2007(3), CD002248. https://doi.org/10.1002/14651858.CD002248.pub3

Rogers, S. K., Galloway, A., Hirsh, A. T., Zapolski, T., Chen, C. X., & Rand, K. L. (2023).

Efficacy of psychological interventions for dysmenorrhea: a meta-analysis. Pain medicine (Malden, Mass.), 24(9), 1086–1099. https://doi.org/10.1093/pm/pnad058

Sadeghi, N., Paknezhad, F., Rashidi Nooshabadi, M., Kavianpour, M., Jafari Rad, S., & Khadem Haghighian, H. (2018). Vitamin E and fish oil, separately or in combination, on treatment of primary dysmenorrhea: a double-blind, randomized clinical trial. Gynecological endocrinology : the official journal of the International Society of Gynecological Endocrinology, 34(9), 804–808. https://doi.org/10.1080/09513590.2018.1450377

Shetty, D. P., Patil, N. J., Shyamala, G., Belle, V. S., Annapoorna, K., & Ghosh, M. (2025). Effectiveness of Yoga-A Mind-Body Intervention for Pain and Stress Associated with Primary Dysmenorrhea: A Narrative Review. Advances in mind-body medicine, 39(4), 33–39.

Smith, R. P., & Kaunitz, A. M. (2025, February 14). Dysmenorrhea in adult females:

Treatment. In R. L. Barbieri (Ed.), UpToDate. Wolters Kluwer. Retrieved September 26, 2025, from https://www.uptodate.com/contents/dysmenorrhea-in-adult-females-treatment

van Uden, B. C. D., Timmermans, A., van den Boogaard, E., Motazedi, E., & Vrijkotte, T. G.

103700. (2024). Determinants of dysmenorrhoea among female adolescents: results from a community-based cohort study in Amsterdam. Reproductive biomedicine online, 48(4), 103700. https://doi.org/10.1016/j.rbmo.2023.103700

Woo, H. L., Ji, H. R., Pak, Y. K., Lee, H., Heo, S. J., Lee, J. M., & Park, K. S. (2018). The

efficacy and safety of acupuncture in women with primary dysmenorrhea: A systematic review and meta-analysis. Medicine, 97(23), e11007. https://doi.org/10.1097/MD.0000000000011007

Zondervan, K. T., Yudkin, P. L., Vessey, M. P., Jenkinson, C. P., Dawes, M. G., Barlow, D. H., & Kennedy, S. H. (2001). The community prevalence of chronic pelvic pain in women and associated illness behaviour. The British journal of general practice : the journal of the Royal College of General Practitioners, 51(468), 541–547.