Primaire dysmenorroe is een veel voorkomende gynaecologische aandoening en kan een negatieve invloed hebben op dagelijkse activiteiten en de kwaliteit van leven.

Een recente internationale Delphi-studie van Özcan et al. (2025) bereikte consensus over de definitie en diagnostische criteria van primaire dysmenorroe:

• menstruatiepijn zonder onderliggende gynaecologische pathologie, die vóór of tijdens het menstruele bloedverlies kan optreden en niet noodzakelijk kort na de menarche hoeft te beginnen.
• afwezigheid van of lage klinische verdenking op seksueel overdraagbare aandoeningen, Pelvic Inflammatory Disease, congenitale uterusafwijkingen, adenomyose, endometriose en myomen.
• diagnostiek middels transabdominale of transvaginale echoscopie, waarbij een MRI wordt verricht indien de echoscopie inconclusief is.
• menstruatiepijn graad ≥ 2 van de Verbal Multidimensional Scoring System (VMSS): matige pijn waarbij dagelijkse activiteiten worden beïnvloed en pijnstilling nodig is maar doorgaans voldoende verlichting geeft.
• systemische symptomen, zoals vermoeidheid, misselijkheid of hoofdpijn, zijn geen vereiste.

De behandeling van primaire dysmenorroe varieert sterk tussen zorgverleners en richtlijnen, wat resulteert in weinig uniformiteit in de klinische praktijk.

Er worden verschillende behandelstrategieën toegepast bij primaire dysmenorroe. Zowel medicamenteuze als niet-medicamenteuze behandelingen, evenals complementaire en alternatieve interventies, zijn beschikbaar. Toch ontbreekt consensus over welke behandelingen het meest effectief zijn, de voorkeur verdienen in de klinische praktijk, of dienen te worden overwogen wanneer standaardbehandeling onvoldoende effect hebben.

Met behulp van de Delphi-methode streven we ernaar om de meningen van experts te verzamelen en consensus te bereiken over aanbevolen behandelstrategieën voor primaire dysmenorroe, en zo bij te dragen aan meer uniformiteit en optimalisatie van menstruatiezorg voor adolescenten.

Wat is een Delphi-procedure?

Eerdere onderzoeken hebben aangetoond dat een gemodificeerde, digitale Delphi-procedure een valide methode is om consensus te bereiken. Een Delphi-studie is een proces waarbij experts hun mening geven via meerdere gestructureerde vragenlijstrondes. Om consensus vast te stellen, moet een onderwerp het vooraf vastgestelde Rate of Agreement behalen, dat in deze studie is gedefinieerd als >70%.

Items die geen consensus bereiken, worden in volgende rondes opnieuw beoordeeld, waarbij de experts anonieme feedback ontvangen van eerdere rondes. De vragen worden vervolgens herzien en specifieker geformuleerd totdat consensus is bereikt. De anonimiteit bevordert bovendien de open uitwisseling van uiteenlopende meningen.

Voorafgaand aan de start van de Delphi-rondes zijn een literatuuronderzoek en focusinterviews met experts uitgevoerd om relevante behandelstrategieën te identificeren, aanvullende klinische inzichten te verzamelen en mogelijke gemiste onderwerpen te bespreken. De verzamelde items vormen de basis van deze eerste vragenronde, aangevuld met relevante achtergrondinformatie uit de literatuur waar nodig.

EDUCATIE EN VOORLICHTING

De Sanctis et al. (2016) benadrukken dat educatie over de fysiologie van een menstruele cyclus en uitleg van de diagnose primaire dysmenorroe vaak ontbreken. Deze basiskennis kan bijdragen aan betere herkenning, tijdige behandeling en zelfmanagement van primaire dysmenorroe (Kabirian et al., 2011). In de praktijk blijkt dat vrouwen met primaire dysmenorroe deze term vaak niet kennen.

Primaire dysmenorroe is een biologisch verklaarbare aandoening die ontstaat door hormonale en biochemische processen in de uterus (Dawood et al, 2006). Belangrijke elementen uit de pathofysiologie zijn onder meer:

• Vlak na de menarche is de menstruele cyclus vaak anovulatoire en zijn er minder prostaglandines met minder pijnlijke menstruaties; hierna wordt de menstruele cyclus veelal regelmatig en ovulatoir, neemt de productie van prostaglandinen toe en verergert de menstruatiepijn doorgaans (Harel, 2022).
• Het verhoogde progesteron stimuleert de afgifte van arachidonzuur, dat wordt omgezet in prostaglandinen (PGF₂α, PGE₂), prostacycline en thromboxaan A₂ (Dawood, 2006).
• Er is mogelijk een overmaat aan prostaglandinen en vasopressine bij vrouwen met primaire dysmenorroe en dit veroorzaakt sterke uteriene contracties en vasoconstrictie, wat leidt tot verminderde doorbloeding (ischemie) en pijn (Morrow & Naumburg, 2009).

PIJN MEDICATIE

Verschillende richtlijnen beschrijven pijnstilling als eerste stap in de behandeling van primaire dysmenorroe.

De NHG-richtlijn (Folmer, 2004) adviseert te starten met paracetamol, terwijl sommige internationale richtlijnen (Ferries-Rowe et al., 2020; Morrow & Naumburg, 2009) niet-steroïde anti-inflammatoire geneesmiddelen (klassieke NSAID’s, zoals Naproxen, Ibuprofen) als eerste keuze aanbevelen. Uit de literatuur blijkt dat paracetamol over het algemeen minder effectief is dan NSAID’s (Dawood & Khan-Dawood, 2007; Daniels et al., 2019). Toch wordt in Nederland veelal geadviseerd om hiermee te beginnen (Folmer, 2004).

Ook kunnen COX-2 remmers (zoals Celecoxib, Etoricoxib) worden geadviseerd (i.p.v. klassieke NSAID’s). Klassieke NSAID’s en COX-2-remmers remmen de prostaglandineproductie, wat leidt tot minder uteruscontracties en daarmee minder pijn. Ze blijken effectief bij de behandeling van primaire dysmenorroe, zonder bewijs dat één middel superieur is (Marjoribanks et al., 2015).

Ghamry et al. (2020) lieten zien dat opioïden, in dit geval tramadol, effectieve pijnverlichting kunnen geven, maar ze worden zelden aanbevolen vanwege bijwerkingen en het risico op afhankelijkheid (Ferries-Rowe et al., 2020).

Volgens de WHO-pijnladder wordt pijnstilling stapsgewijs ingezet in de volgende volgorde:

1. Paracetamol
2. NSAID’s (toevoegen of vervangen bij onvoldoende effect)
3. Opioïden (toevoegen bij onvoldoende effect)

HORMONALE THERAPIE

Voor de behandeling van primaire dysmenorroe zijn verschillende hormonale behandelingen beschikbaar. Deze omvatten gecombineerde oestrogeen-progestageenpreparaten (oraal, transdermaal of via een vaginale ring) en progestageen-only methoden (oraal, implantaat, injectie of intra-uterien systeem). Uit de literatuur blijkt geen eenduidig bewijs dat één methode effectiever is dan een andere, al kunnen voorkeuren in de klinische praktijk verschillen (King, 2011).

Het toedienen van cyclisch progestageen kan leiden tot een regelmatigere cyclus (Hickey et al., 2007). In een systematische review concludeerden Bofill Rodriguez et al. (2019) dat cyclische progestagenen het menstrueel bloedverlies verminderen, maar dat de effectiviteit inferieur is aan andere hormonale behandelopties zoals het levonorgestrel-IUD en gecombineerde hormonale anticonceptie. Cyclisch progestageen kan wel een optie zijn voor patiënten die geen anticonceptie wensen.

Dmitrovic et al. (2012) en Edelman et al. (2014) toonden aan dat continue regimes van de gecombineerde orale anticonceptie pil effectiever kunnen zijn dan cyclische schema’s bij het verminderen van menstruatiepijn.

Na de menarche vindt gemiddeld nog 5–8 cm lengtegroei plaats met name < 3 jaar na menarche, met aanzienlijke individuele variatie (Gaete et al., 2025). Nelson et al. (2023) toonden aan dat het starten met een oestrogeen bevattend preparaat resulteert in een significante afname van de lengtegroei met 1,8 cm < 3 jaar na de menarche.

Lim et al. (2025) concludeerden in hun systematische review dat het gebruik van gecombineerde hormonale anticonceptiva (oestrogeen en progestageen bevattende preparaten) bij adolescenten post-menarche de botaanmaak remt en de toename van de botmineraaldichtheid vermindert ten opzichte van adolescenten die geen hormonale anticonceptie gebruiken. Bachrach (2020) beschrijft eveneens dat oestrogeen- en progestageen-only preparaten de botmineraaldichtheid in de adolescentie beperken.

Bij therapieresistente primaire dysmenorroe wordt soms overwogen om gonadotropin-releasing hormone (GnRH)-agonisten of -antagonisten toe te passen (Oladosu et al., 2018). Deze middelen zijn effectief bij secundaire dysmenorroe, met name bij endometriose. Volgens het Practice Committee of the American Society for Reproductive Medicine (2014) kan een proefbehandeling bij primaire dysmenorroe pro diagnosi worden ingezet voor onderliggende endometriose; als de behandeling effectief blijkt, kan dit wijzen op de aanwezigheid van endometriose. Het gebruik wordt echter doorgaans pas geadviseerd na laparoscopische bevestiging van endometriose vanwege de bijwerkingen en kosten.

NIET-MEDICAMENTEUZE THERAPIEËN

Naast pijnmedicatie en hormonale therapie worden in de literatuur verschillende niet-medicamenteuze behandelingen beschreven als mogelijk effectieve behandeling bij primaire dysmenorroe. Deze interventies richten zich op het verminderen van pijn, het verbeteren van functioneren en het ondersteunen van zelfmanagement. Hieronder vallen onder andere (bekkenbodem)fysiotherapie, yoga, lichaamsbeweging, accupunctuur, psychologische begeleiding (cognitieve therapie, biofeedback), hypnotherapie en voedingsadviezen (Akin et al., 2001; Ristiani et al., 2021; Pellow et al., 2018, López-Liria et al. (2021) en Cai et al. (2025), Rogers et al. (2023), Baghbani et al 2025, Proctor et al. (2007), Armour et al., 2019; McGovern et al., 2018, Proctor et al. (2002), Smith et al. (2025), Woo et al. (2018)).

Traditionele geneeskundesystemen, waaronder traditionele Chinese geneeskunde, Ayurveda en Koreaanse kruidengeneeskunde, zijn onderzocht met wisselende resultaten (Zhu et al., 2008; Gan et al., 2024).
Ghosh et al. (2021) beschreven dat homeopathische preparaten mogelijk verlichting kunnen bieden, hoewel het bewijs hiervoor beperkt is. Ook beschreven Plathner & Wolf (2025) positieve effecten van osteopathische behandelingen op pijn bij primaire dysmenorroe. Daarnaast worden andere niet-medicamenteuze therapieën, zoals orthomoleculaire therapie en haptotherapie incidenteel genoemd in de klinische praktijk, maar worden ze in de literatuur niet nader onderzocht. Dos Santos Sousa et al. (2025) lieten zien dat een mobiele gezondheidsapp effectief was in het verbeteren van zelfmanagement en tevredenheid bij vrouwen met primaire dysmenorroe.

Pattanittum et al. (2016) en Mohammadi et al. (2022) tonen aan dat voedingsbegeleiding en supplementen, zoals vitamine D, E, omega-3-vetzuren en gember, een gunstig effect kunnen hebben. Van Uden et al. (2024) toonden ook aan dat een verhoogde suikerinname gepaard gaat met een grotere kans op primaire dysmenorroe, en dat ook fruitconsumptie en cafeïne-inname mogelijk een rol spelen bij het ontstaan of verergeren van menstruatiepijn.

CHIRURGISCHE INTERVENTIES

Bij verdenking op onderliggende pathologie zoals endometriose kan een diagnostische laparoscopie (DLS) worden verricht en indien endometriose wordt aangetroffen dit gelijk te behandelen. Bepaalde klinische verschijnselen kunnen de verdenking op endometriose vergroten, zoals onvoldoende effect op hormonale behandeling, acyclische buikpijn of een belaste familie anamnese voor endometriose (Hewitt, 2020).

In uitzonderlijke gevallen worden chirurgische behandelingen bij primaire dysmenorroe verricht. Latthe et al. (2007) noemden laparoscopische uteriene zenuwablatie (LUNA) en presacrale neurectomie (PSN) als mogelijke opties, hoewel het bewijs voor effectiviteit beperkt is.
Hysteroscopische endometriumablatie en hysterectomie worden ook in sommige internationale richtlijnen (Burnett, 2025) vermeld.

OVERIGE SPECIALISMEN

Bij de behandeling van primaire dysmenorroe kunnen andere specialismen betrokken worden. Hoogfrequente TENS (transcutane elektrische zenuwstimulatie) werd in studies van Proctor et al. (2002) en Smith et al. (2025) effectief bevonden in het verminderen van pijn. Deze behandeling wordt aangeboden door de pijnspecialist, die daarnaast, vaak in samenwerking met een pyscholoog, ook begeleiding biedt bij coping en de behandeling van bijkomende symptomen zoals angst en depressie. Ook de praktijkondersteuner huisarts (POH) en de huisarts zelf kunnen patiënten met deze klachten begeleiden. In de praktijk worden patiënten daarnaast soms naar andere specialismen verwezen wanneer een onderliggende oorzaak wordt vermoed, zoals naar een MDL-arts bij een vermoeden van een onderliggende darm-gerelateerde oorzaak die samenhangt met de klachten van primaire dysmenorroe.

EVALUATIE VAN BEHANDELING

McKenna (2021) adviseert om na ongeveer drie maanden te evalueren of hormonale therapie, al dan niet in combinatie met pijnmedicatie of andere interventies, effectief is. Itani et al. (2022) stellen daarentegen voor om een periode van drie tot wel zes maanden aan te houden voordat de behandeling als onvoldoende effectief wordt beschouwd en wordt overgestapt op een andere therapievorm.

EINDE VRAGENLIJST

Dit was de vragenlijst voor de eerste ronde van de Delphi-procedure.

Hartelijk dank voor uw deelname.

De vragenlijst voor ronde 2 van de Delphi-procedure zal u per e-mail worden toegestuurd.